প্ৰাক-ঐতিহাসিক অসম (Prehistoric Assam) অসমৰ ইতিহাসৰ আটাইতকৈ পুৰণি আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায়সমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। এই সময়ছোৱাক “প্ৰাক-ঐতিহাসিক” বোলা হয় কাৰণ সেই সময়ত মানুহে লিখাৰ কৌশল আয়ত্ত কৰা নাছিল। সেয়েহে এই যুগৰ বিষয়ে জানিবলৈ ইতিহাসবিদ আৰু প্ৰত্নতত্ত্ববিদসকলে শিলৰ সঁজুলি, মৃৎশিল্প, গুহা, মেগালিথ, জীৱাশ্ম আৰু অন্যান্য প্ৰত্নতাত্ত্বিক নিদৰ্শনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে অসমে ভৌগোলিকভাৱে এক বিশেষ স্থান দখল কৰি আছে। ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু বৰাক উপত্যকা, পাহাৰীয়া অঞ্চল, ঘন বনাঞ্চল আৰু প্ৰচুৰ প্ৰাকৃতিক সম্পদে এই অঞ্চলত বহু হাজাৰ বছৰ পূৰ্বেই মানৱ বসতি গঢ়ি উঠাত সহায় কৰিছিল। প্ৰত্নতাত্ত্বিক অনুসন্ধানত উদ্ধাৰ হোৱা বিভিন্ন শিলৰ সঁজুলি আৰু বস্তুসমূহে প্ৰমাণ কৰে যে অসমৰ ইতিহাস কেৱল লিখিত যুগৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা নহয়; ইয়াৰ শিপা বহু গভীৰভাৱে প্ৰাক-ঐতিহাসিক যুগলৈকে বিস্তৃত।

প্ৰাক-ঐতিহাসিক অসমৰ অধ্যয়নে কেৱল মানৱ জীৱনৰ আৰম্ভণিৰ কাহিনীহে নহয়, মানুহে কেনেদৰে প্ৰকৃতিৰ সৈতে খাপ খুৱাই জীৱনধাৰণ কৰিছিল, নতুন প্ৰযুক্তি উদ্ভাৱন কৰিছিল আৰু ধীৰে ধীৰে এক সংগঠিত সমাজ গঢ়ি তুলিছিল, সেই বিষয়েও স্পষ্ট ধাৰণা দিয়ে।

প্ৰাক-ঐতিহাসিক অসমৰ পৰ্যায়সমূহ

প্ৰত্নতাত্ত্বিকসকলে প্ৰাক-ঐতিহাসিক অসমক সাধাৰণতে চাৰিটা পৰ্যায়ত বিভক্ত কৰিছে—

যুগ	মুখ্য বৈশিষ্ট্য
পুৰা প্ৰস্তৰ যুগ (Palaeolithic Age)	চিকাৰ আৰু খাদ্য সংগ্ৰহ
ক্ষুদ্ৰ প্ৰস্তৰ যুগ (Microlithic Age)	সৰু শিলৰ সঁজুলি আৰু সংক্ৰমণকাল
নব্য প্ৰস্তৰ যুগ (Neolithic Age)	কৃষি, স্থায়ী বসতি আৰু পালিশ কৰা সঁজুলি
মেগালিথিক যুগ (Megalithic Culture)	বৃহৎ শিলৰ স্মৃতিস্তম্ভ আৰু সামাজিক-ধৰ্মীয় জীৱন

পুৰা প্ৰস্তৰ যুগ (Palaeolithic Age)

পুৰা প্ৰস্তৰ যুগক মানৱ সভ্যতাৰ আৰম্ভণিৰ যুগ বুলি কোৱা হয়। এই সময়ত মানুহ সম্পূৰ্ণৰূপে চিকাৰ, মাছ ধৰা আৰু বনজ সম্পদ সংগ্ৰহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল। কৃষি, পশুপালন বা স্থায়ী বসতিৰ ধাৰণা তেতিয়াও গঢ়ি উঠা নাছিল।

এই যুগৰ মানুহ আছিল যাযাবৰী। খাদ্যৰ সন্ধানত তেওঁলোকে এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ ঘূৰি ফুৰিছিল আৰু গুহা, পাহাৰৰ খাঁজ অথবা নদীৰ পাৰক আশ্ৰয়স্থল হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। জীৱনধাৰণৰ বাবে তেওঁলোকৰ একমাত্ৰ ভৰসা আছিল শিলৰ সঁজুলি। Handaxe, Cleaver, Scraper আৰু Chopper আদি সঁজুলিৰে জন্তু চিকাৰ, মাংস কটা, কাঠ কটা আৰু খাদ্য প্ৰস্তুতৰ কাম কৰা হৈছিল।

অসমত পুৰা প্ৰস্তৰ যুগৰ উল্লেখযোগ্য প্ৰত্নস্থলসমূহৰ ভিতৰত ৰংগ্ৰাম উপত্যকা (গাৰো পাহাৰ), দাফাবুম (অৰুণাচল প্ৰদেশ) আৰু খাংখুই গুহা (মণিপুৰ) বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য। ৰংগ্ৰাম উপত্যকাত উদ্ধাৰ হোৱা Handaxe-Cleaver সঁজুলিবোৰ Abbevillio-Acheulean পৰম্পৰাৰ সৈতে সাদৃশ্য থকা বুলি প্ৰত্নতত্ত্ববিদসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে।

অসমত এতিয়ালৈকে কোনো মানৱ কংকাল উদ্ধাৰ হোৱা নাই। ইয়াৰ মুখ্য কাৰণ হৈছে অধিক বৰষুণ, আম্লিক মাটি আৰু আৰ্দ্ৰ জলবায়ু, যাৰ ফলত জৈৱিক অৱশিষ্টসমূহ সংৰক্ষিত হৈ নাথাকে।

ক্ষুদ্ৰ প্ৰস্তৰ যুগ (Microlithic Age)

পুৰা প্ৰস্তৰ আৰু নব্য প্ৰস্তৰ যুগৰ মাজৰ সংক্ৰমণকালক ক্ষুদ্ৰ প্ৰস্তৰ যুগ বুলি জনা যায়। এই সময়ত মানুহৰ জীৱনধাৰা আৰু প্ৰযুক্তিৰ ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য উন্নতি ঘটে।

এই যুগত ডাঙৰ শিলৰ সঁজুলিৰ পৰিৱৰ্তে সৰু, পাতল আৰু অধিক তীক্ষ্ণ Microliths ব্যৱহাৰ আৰম্ভ হয়। এই সঁজুলিবোৰ কাঠ বা হাড়ৰ সৈতে সংযোগ কৰি যৌগিক অস্ত্ৰ (Composite Tools) তৈয়াৰ কৰা হৈছিল, যাৰ ফলত চিকাৰ অধিক ফলপ্ৰসূ হয়।

অসমৰ ৰংগ্ৰাম উপত্যকাত উদ্ধাৰ হোৱা Microliths-সমূহ মূলতঃ Dolerite শিলৰ পৰা নিৰ্মিত। ইয়াৰ লগতে হাতেৰে তৈয়াৰী মৃৎশিল্পৰ নিদৰ্শনো উদ্ধাৰ হৈছে, যিয়ে মানুহৰ কাৰিকৰী দক্ষতাৰ বিকাশৰ প্ৰমাণ দিয়ে।

এই যুগত মানুহ সম্পূৰ্ণ যাযাবৰী নাথাকি অৰ্ধ-স্থায়ী বসতি স্থাপন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। তেওঁলোকে ঋতুভেদে খাদ্যৰ সন্ধানত স্থান সলনি কৰিছিল যদিও কিছুদিন একে ঠাইত বাস কৰাৰ প্ৰৱণতা বৃদ্ধি পাইছিল। এই পৰিৱৰ্তনে পৰৱৰ্তী কৃষিভিত্তিক সমাজ গঢ়ি উঠাৰ পথ সুগম কৰে।

নব্য প্ৰস্তৰ যুগ (Neolithic Age)

নব্য প্ৰস্তৰ যুগ প্ৰাক-ঐতিহাসিক অসমৰ ইতিহাসত এক যুগান্তকাৰী পৰিৱৰ্তনৰ সূচনা কৰে। এই সময়তেই মানুহে প্ৰথমবাৰৰ বাবে কৃষি, পশুপালন আৰু স্থায়ী বসতি গঢ়ি তুলিবলৈ আৰম্ভ কৰে।

অসমৰ দাওজালি হাডিং (ডিমা হাচাও), চৰুতৰু (কামৰূপ) আৰু চেলবাগিৰি (গাৰো পাহাৰ) নব্য প্ৰস্তৰ যুগৰ উল্লেখযোগ্য প্ৰত্নস্থল। এই স্থানসমূহত পালিশ কৰা Celts, Hatchets, Grooved Hammer Stones, মৃৎশিল্প আৰু অন্যান্য শিলৰ সঁজুলি উদ্ধাৰ হৈছে।

নব্য প্ৰস্তৰ যুগৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য আছিল ঝুম খেতি (Jhum Cultivation)। এই পদ্ধতিত বনাঞ্চলৰ গছ-গছনি কাটি আৰু পুৰি মাটি পৰিষ্কাৰ কৰি কেইবছৰমান খেতি কৰা হৈছিল। পিছত মাটিডোখৰ পুনৰ বন গজিবলৈ এৰি দিয়া হৈছিল। আজিও উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ বহু জনজাতীয় সমাজত এই কৃষি পদ্ধতি প্ৰচলিত, যিয়ে প্ৰাচীন ঐতিহ্যৰ ধাৰাবাহিকতা প্ৰদৰ্শন কৰে।

নব্য প্ৰস্তৰ যুগত মানুহে মূলতঃ পাহাৰীয়া আৰু উচ্চভূমিত বসতি স্থাপন কৰিছিল। অসমৰ সমতল অঞ্চলত বানপানীৰ প্ৰৱণতা অধিক হোৱাৰ বাবে স্থায়ী বসতিৰ বাবে পাহাৰীয়া অঞ্চল অধিক উপযোগী আছিল।

এই যুগৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক নিদৰ্শনে দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ Hoabinhian সংস্কৃতিৰ সৈতে অসমৰ সাংস্কৃতিক সম্পৰ্কৰো ইঙ্গিত দিয়ে। ইয়াৰ দ্বাৰা বুজা যায় যে প্ৰাচীন অসম এক বিস্তৃত সাংস্কৃতিক বিনিময় ব্যৱস্থাৰ অংশ আছিল।

মেগালিথিক সংস্কৃতি (Megalithic Culture)

প্ৰাক-ঐতিহাসিক অসমৰ অন্তিম পৰ্যায়ত মেগালিথিক সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটে। ‘মেগালিথ’ শব্দৰ অৰ্থ হৈছে বৃহৎ শিল। এই যুগত মৃত ব্যক্তিৰ স্মৃতিত, পূৰ্বপুৰুষৰ সন্মানত অথবা ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানৰ বাবে বিশাল শিল স্থাপন কৰাৰ পৰম্পৰা গঢ়ি উঠে।

খাচী, জয়ন্তীয়া আৰু নগা জনগোষ্ঠীৰ মাজত এই পৰম্পৰা বিশেষভাৱে দেখা যায়। আজিও মেঘালয়ৰ বহু অঞ্চলত এই সংস্কৃতিৰ ধাৰাবাহিকতা লক্ষ্য কৰা যায়।

মেগালিথসমূহ কেৱল সমাধি চিহ্ন নাছিল; ই সামাজিক মৰ্যাদা, পূৰ্বপুৰুষ উপাসনা আৰু সামূহিক পৰিচয়ৰ প্ৰতীক হিচাপেও ব্যৱহৃত হৈছিল। এই সংস্কৃতিয়ে পৰৱৰ্তী সময়ত শক্তি উপাসনা, উৰ্বৰা বিশ্বাস আৰু অন্যান্য লোকধৰ্মৰ বিকাশতো প্ৰভাৱ পেলাইছিল।

প্ৰত্নতাত্ত্বিক গৱেষণা আৰু অৱদান

প্ৰাক-ঐতিহাসিক অসমৰ ইতিহাস উন্মোচনত বহু প্ৰত্নতত্ত্ববিদে গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান আগবঢ়াইছে। W. Penny-এ বিশ্বনাথ অঞ্চলত নব্য প্ৰস্তৰ যুগৰ সঁজুলি উদ্ধাৰ কৰে। J.H. Hutton-এ শিলৰ সঁজুলিসমূহৰ শ্ৰেণীবিভাজন কৰে আৰু J.P. Mills আৰু K.L. Barua-এ অসমৰ বিভিন্ন স্থানৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক নিদৰ্শন সংগ্ৰহ আৰু নথিভুক্ত কৰি গৱেষণাক অধিক সমৃদ্ধ কৰে। আনহাতে A.H. Dani-এ উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক অঞ্চলসমূহক বিভিন্ন মণ্ডলত বিভক্ত কৰি গৱেষণাৰ নতুন দিশ উন্মোচন কৰে।

প্ৰাক-ঐতিহাসিক অসমৰ বৈশিষ্ট্য

• শিলৰ সঁজুলিৰ ক্ৰমাগত উন্নতি লক্ষ্য কৰা যায়।
• চিকাৰী-সংগ্ৰাহক সমাজৰ পৰা কৃষিভিত্তিক সমাজলৈ পৰিৱৰ্তন ঘটে।
• স্থায়ী বসতি আৰু মৃৎশিল্পৰ বিকাশ হয়।
• ঝুম খেতিৰ সূচনা হয়।
• দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ সৈতে সাংস্কৃতিক সম্পৰ্ক গঢ়ি উঠে।
• মেগালিথিক সংস্কৃতিয়ে সামাজিক আৰু ধৰ্মীয় জীৱনৰ বিকাশ ঘটায়।
• অসমৰ ভূ-প্ৰকৃতি আৰু জলবায়ুৱে মানৱ বসতিৰ ধৰণ নিৰ্ধাৰণত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

উপসংহাৰ

প্ৰাক-ঐতিহাসিক অসমৰ ইতিহাস কেৱল শিলৰ সঁজুলি বা প্ৰত্নতাত্ত্বিক নিদৰ্শনৰ ইতিহাস নহয়; ই হৈছে মানুহৰ অভিযোজন, উদ্ভাৱন আৰু সভ্যতাৰ বিকাশৰ এক দীঘল যাত্ৰাৰ কাহিনী। পুৰা প্ৰস্তৰ যুগৰ যাযাবৰী চিকাৰী-সংগ্ৰাহকৰ পৰা আৰম্ভ কৰি নব্য প্ৰস্তৰ যুগৰ কৃষিভিত্তিক সমাজ আৰু মেগালিথিক সংস্কৃতিৰ সামাজিক-ধৰ্মীয় পৰম্পৰালৈকে অসমৰ ইতিহাসে এক ধাৰাবাহিক বিকাশৰ ছবি দাঙি ধৰে।